Funkcjonalny słownik

Adaptogeny
Adaptogeny to naturalne substancje – głównie pochodzenia roślinnego i grzybowego – które wspierają organizm w przystosowywaniu się do stresu fizycznego, emocjonalnego i środowiskowego. Działają poprzez modulację osi HPA (podwzgórze–przysadka–nadnercza), wpływając na równowagę hormonalną, odporność, poziom energii oraz zdolność regeneracji. Termin „adaptogen” został po raz pierwszy użyty w latach 40. XX wieku przez rosyjskiego naukowca Nikołaja Lazarewa, który badał substancje wspomagające organizm żołnierzy i pracowników w warunkach stresu. W tradycyjnych systemach leczniczych – takich jak ajurweda, Tradycyjna Medycyna Chińska czy zielarstwo syberyjskie – adaptogeny były stosowane od wieków jako toniki wzmacniające i równoważące organizm.

Ashwagandha (Withania somnifera)
Ashwagandha to adaptogenny krzew pochodzący z Indii i północnej Afryki, tradycyjnie stosowany w ajurwedzie przez ponad 3000 lat jako środek wzmacniający układ nerwowy oraz odporność na stres. Współczesne badania wskazują, że może obniżać poziom kortyzolu, łagodzić lęk i poprawiać jakość snu. Jej nazwa w sanskrycie oznacza „zapach konia” i odnosi się zarówno do silnego aromatu, jak i biologicznej siły, jaką przypisywano roślinie. W tradycyjnej medycynie stosowana była w formie proszku, naparów lub nalewek w rytuałach Rasayana, mających na celu przedłużenie młodości i utrzymanie równowagi organizmu.

Bacopa monnieri
Bacopa, znana jako brahmi w ajurwedzie, była używana od tysięcy lat jako środek na poprawę pamięci, koncentracji i równowagi emocjonalnej. Roślina zawiera saponiny triterpenowe (bacosides), które według badań wspierają funkcje poznawcze. Tradycyjnie używana w Indiach przez uczonych i joginów jako tonik mózgowy. W nowoczesnej suplementacji zyskuje na popularności jako naturalny nootrop wspierający mózg.

Eleuthero (Eleutherococcus senticosus, Żeń-szeń syberyjski)
Eleuthero, znany też jako żeń-szeń syberyjski, to adaptogen stosowany w tradycyjnej medycynie rosyjskiej i chińskiej jako środek zwiększający odporność na stres i poprawiający wytrzymałość. Roślina nie jest spokrewniona z żeń-szeniem właściwym (Panax), ale wykazuje podobne właściwości tonizujące. W ZSRR w latach 50. i 60. prowadzone były liczne badania nad jego wpływem na sportowców, pilotów i pracowników przemysłu ciężkiego. Uważany był za „ludowy żeń-szeń” – łatwiej dostępny i bardziej przystosowany do codziennego stosowania.

Gotu Kola (Centella asiatica)
Gotu Kola to roślina pochodząca z Azji, od wieków stosowana w ajurwedzie i tradycyjnej medycynie chińskiej jako tonik poprawiający funkcje poznawcze oraz wspierający regenerację skóry i tkanek. Uważa się, że działa wspomagająco na mikrokrążenie i usprawnia przepływ krwi w mózgu, co może przekładać się na lepszą pamięć i koncentrację. W starożytnych Indiach była stosowana przez joginów dla poprawy medytacyjnego skupienia i długowieczności. Roślina ta odgrywa też ważną rolę w systemie Siddha, gdzie uznawana jest za zioło równowagi i harmonii.

Holy Basil (Tulsi, Ocimum sanctum)
Holy Basil, znana jako Tulsi, to święte zioło w tradycji ajurwedyjskiej, używane od tysięcy lat jako tonik dla ciała, umysłu i ducha. Uważa się, że wspiera odporność, pomaga w adaptacji do stresu oraz poprawia funkcje metaboliczne. W Indiach Tulsi często hodowana jest w domowych ogrodach i traktowana jako roślina święta, używana w rytuałach oczyszczających. Badania potwierdzają jej właściwości przeciwzapalne i przeciwutleniające.

Maca (Lepidium meyenii)
Maca to roślina korzeniowa pochodząca z wysokich rejonów Andów w Peru, gdzie była uprawiana już ponad 2000 lat temu. Tradycyjnie stosowana przez ludy andyjskie jako środek wzmacniający energię, wytrzymałość i płodność – zarówno u ludzi, jak i zwierząt. Korzeń maca jest bogaty w adaptogenne związki wspierające równowagę hormonalną i poziom energii. Inkowie uznawali ją za roślinę strategiczną – spożywaną przez wojowników przed bitwami, a zakazaną po zwycięstwie ze względu na jej „ogrzewające” właściwości.

L-teanina
L-teanina to aminokwas naturalnie występujący w liściach zielonej herbaty, znany z działania relaksującego bez efektu senności. W tradycyjnej kulturze japońskiej i chińskiej herbatę zawierającą L-teaninę spożywano podczas medytacji jako środek wspomagający koncentrację i spokój. L-teanina może wspierać produkcję fal alfa w mózgu, które odpowiadają za stan odprężenia przy jednoczesnym zachowaniu czujności. Współcześnie chętnie stosowana w suplementach do poprawy nastroju i jakości snu.

Panax ginseng (Żeń-szeń właściwy)
Panax ginseng, czyli żeń-szeń właściwy, to jedna z najsłynniejszych roślin adaptogennych stosowanych w medycynie chińskiej od ponad 2000 lat. Jego nazwa „Panax” pochodzi od greckiego „panacea” – lekarstwo na wszystko – i odnosi się do szerokiego działania tonizującego. Tradycyjnie był używany przez cesarzy i starszyznę jako środek wzmacniający witalność, odporność i jasność umysłu. Współcześnie badany jest pod kątem wpływu na energię, odporność i funkcje poznawcze.

Rhodiola rosea (Różeniec górski)
Rhodiola – znana jako Golden Root albo Arctic Root – była tradycyjnie stosowana w medycynie syberyjskiej, skandynawskiej i rosyjskiej do walki z wyczerpaniem fizycznym i psychicznym oraz adaptacją do surowych warunków klimatycznych. Roślina zawiera związki takie jak rosaviny i salidrozyd, uważane za kluczowe dla jej adaptogennych właściwości. Działa pobudzająco, wspiera wytrzymałość psychofizyczną i zmniejsza zmęczenie oraz objawy depresji. Jeszcze w XVI wieku wspominany był w zielnikach Leonharta Fuchsa, a w XX wieku był intensywnie badany przez naukowców ZSRR, a podobno nawet używany przez kosmonautów.

Schisandra chinensis (Cytryniec chiński)
Schisandra to jagoda pochodząca z Dalekiego Wschodu, znana w medycynie chińskiej jako „owoc pięciu smaków”. Od wieków używana była przez taoistycznych mnichów i lekarzy jako środek zwiększający witalność, odporność na stres oraz wspierający zdrowie wątroby. Zawiera lignany i adaptogenne związki wspierające detoksykację i regenerację organizmu. Jej złożony smak symbolizuje działanie na wszystkie główne układy ciała według Tradycyjnej Medycyny Chińskiej.

Shatavari (Asparagus racemosus)
Shatavari to adaptogenna roślina stosowana w ajurwedzie, szczególnie w ziołolecznictwie kobiecym. Jej nazwa w sanskrycie oznacza „ta, która ma stu mężów” i symbolizuje wsparcie równowagi hormonalnej, płodności oraz zdrowia układu rozrodczego. Uważa się, że działa wzmacniająco i wyciszająco, szczególnie w okresach zmian hormonalnych – np. menopauzy czy PMS. Stosowana od starożytności jako roślina regeneracyjna w stanach wyczerpania fizycznego i emocjonalnego.

Tulsi (Holy Basil, Ocimum sanctum)
Tulsi, znana też jako Święta Bazylia, jest rośliną świętą w kulturze indyjskiej i jednym z najważniejszych adaptogenów w ajurwedzie. Używana od tysięcy lat jako zioło oczyszczające, równoważące i wzmacniające, często spożywana w postaci naparów. Uważa się, że wpływa korzystnie na układ nerwowy, oddechowy i immunologiczny. W tradycyjnych domostwach uprawiano ją jako „roślinę życia”, chroniącą przed negatywnymi energiami i chorobami.